Tuberculose of TBC was in de 19e en begin 20e eeuw een gevreesde volksziekte en oorzaak van een kwart van alle overlijdens. Genezing was alleen mogelijk dacht men, door rust, gezonde voeding en frisse lucht en zonlicht. Patiënten werden verpleegd in een sanatorium. Daar lagen zij buiten in lighallen, ook in de winter. Zo ook in Bredevoort in Sint Bernardus. Twee zogenaamde TBC huisjes zijn hier overgebleven. Ze zijn nu geheel vernieuwd en op Monumentendag aan het publiek gepresenteerd, in aanwezigheid van moeder overste, mijnheer pastoor en de sanatoriumdokter.
Door Jos Wessels
RK sanatorium Sint Bernardus
Bredevoort anno 1900. Pastoor Bernardus Mulder van Bredevoort was een bemiddeld man. Hij had van eigen kapitaal het vroegere rentmeestershuis van burgemeester Roelvink gekocht. De pastoor wilde vooral, zo schreef hij, ‘zijn arme kinderen’ katholiek onderwijs aanbieden. Maar katholieke scholen kostten toen geld. De pastoor bedacht een ingenieus plan. Hij haalde nonnen naar Bredevoort die in het rentmeestershuis een klooster en een sanatorium vestigden. Zusters waren goedkoop want zij ontvingen geen loon; zij hadden immers hun leven aan God gewijd. Met de winst van het sanatorium begon de pastoor een lagere school: de Sint Joannesschool. Het klooster-sanatorium noemde hij naar zijn eigen patroonsheilige, Sint Bernardus van Clairvaux. Zo’n sanatorium was alleen mogelijk voor rijke mensen want de verpleegkosten waren hoog: f 1,50 tot f 2,20 per dag. Voor medische kosten en apotheek werd 10 gulden per maand gefactureerd. Patiënten uit de tweede klasse betaalden f 7,50. Vanaf 1907 kwamen patiënten uit het hele land naar Bredevoort. Zij werden hier vaak maandenlang verpleegd. Overdag lagen zij in bed in een lighal. ’s Winters helemaal ingepakt. In de Tuin van Sint Bernardus stonden minimaal tien lighallen met de open zijde naar de zon gekeerd. Het sanatorium bleef bestaan tot 1933. Daarna werd Sint Bernardus een bejaardentehuis, tot 2008 toen men verkaste naar het Ambthuis.
TBC-huisjes: Gebouw(d) om te blijven
Gebouw(d) om te blijven, is het thema van de monumentendagen van 2025. Aan gebouwen van vroeger is vaak een verhaal verbonden. In het geval van de twee overgebleven lighallen of TBC-huisjes, het verhaal van de gezondheidszorg van meer dan honderd jaar geleden. De twee theehuisjes waren zeer gammel geworden en dringend aan een grondige renovatie toe. Bredevoorts Belang de huidige eigenaar van het park, nam het initiatief tot vernieuwing. Zowel het Vestingpark als de TBC-huisjes zijn rijksmonumenten. De lighallen werden gedemonteerd en naar Velp vervoerd. Daar werden ze door vaklui van het Gelders Restauratie Centrum vernieuwd. Voor vervoer terug, het herplaatsen en schilderen zorgden plaatselijke bedrijven en vrijwilligers.
Onthulling
Zaterdag 13 september kon de onthulling plaats vinden. Dat gebeurde in aanwezigheid van moeder overste, mijnheer pastoor en de sanatoriumdokter, relicten uit vroegere tijden. Verder waren talrijke belangstellenden aanwezig. De burgemeester verrichtte de openingshandeling. Hij onthulde een paneel met de geschiedenis van het sanatorium en de lighallen. Daarna bekeek het gezelschap de Lourdesgrot, een initiatief van de zusters die in 1912 gebouwd werd door Bernhard Elschot. In het vroegere sanatorium en klooster is nu Boutique Hotel & Brasserie de Heerlyckheid gevestigd. Eigenaar Jos Betting heeft hier het Reglement van het sanatorium opgehangen. Ook zijn er twee vitrines met herinneringen aan het sanatorium en de katholieke parochie.
Foto: Moeder overste, de sanatoriumdokter en mijnheer pastoor bij een TBC-huisje. Foto Jos Wessels
